«Malym – janymnyń sadaǵasy» degen qazaqtyń turmys-tirshiligi tórt túlik malmen tikeleı baılanysty bolǵany, darhan dalanyń tósinde qoraly qoı, keleli túıe, úıir-úıir jylqy órgizip, ónimderin iship-jeıtin azyq, kıetin kıim, minetin kólik etip paıdalanǵany belgili.
Sondyqtan tórt túlik maldyń qarasyn kóbeıtýge barynsha kúsh saldy. Kútip-baptaýǵa, aman saqtaýǵa asqan uqyptylyqpen, joǵary jaýapkershilikpen qarady. «Baqpasań mal ketedi...» dep maqaldatqannan buryn «mal-janyń aman ba?» dep qushaq jaıyp kórisetininen kóp jaıdy ańǵarýǵa bolady. Sonaý bir zulmat kúnderde, «qaraǵaı basyn shortan shalǵan» zar-zamandarda, jutqa urynǵan jyldarda da tórt túlik maldyń tuıaǵyn qaıta tiktep, tirshilik kózine aınaldyryp otyrdy. «Qoı aqsaǵymen myń» demekshi, aýrý-syrqaý malǵa em-dom jasaýda da aldyna jan salmaǵan, jetik bilgen. Tórt túlik malda kezdesetin kúl (ospa), qarasan, kúıdirgi, topalań, aýsyl sııaqty kóptegen asa qaýipti juqpaly aýrýlarǵa qarsy emdeý men profılaktıkalyq sharalardy oılap tapty. Aıtalyq, aǵylshyn dárigeri Edýard Djenner 1796 jyly kúl aýrýyna qarsy alǵashqy ekpe dárisin (vaksına) paıdalanǵan bolsa, qazekeń bul ádisti erte zamannan-aq tájirıbeden ótkizip, tıimdi paıdalana bilgen bolatyn. Kúlmen aýyrǵan maldyń jarasynan alynǵan qabyrshaqty qaıta untaqtap, saý maldyń terisine tyrnap jaqqan. Sonda maldyń organızminde kúlge qarsy ımmýnıtet paıda bolyp, múldem aýyrmaıtynyn bilgen. Alaıda jazý-syzý joq zamanda oılap tabylǵan bul ǵylymı qundy jańalyq esh jerde tirkelmegen. Qazaq jerinde mal sharýashylyǵy mádenıeti men veterınarııa qyzmeti Eýropaǵa qaraǵanda edáýir erte damyǵanyna osydan-aq kóz jetkizýge bolady.
Keshegi Keńes ókimeti kezinde veterınarııa qyzmetine asa kóp kóńil bólingenin bilemiz. Mal dárigerleri keńshar men ujymshardyń eń bedeldi qyzmetkerleri sanalatyn. Mal basyn aman saqtaý men kóbeıtýde, taza, sapaly mal ónimderin molaıtýda mal dárigerleri birinshi dárejeli ról atqaratyn. Kompartııa basshylary adamdardyń saýlyǵynan góri, maldyń ólim-jetimine jol bergenderdi, ásirese mal dárigerlerin qatań jazalaıtyn. Brýsellez ben týberkýlez sııaqty keń taraǵan indetterdi joıýǵa janyn salatyn. Aı saıyn iri qara men usaq maldan qan alyp, brýsellezge qarsy tekserip, týberkýlınızasııa ótkizip, aýrý maldardy anyqtap, basqa da 30-dan astam juqpaly aýrýlarǵa qarsy ekpe jasap, naq bir qııan-keski urys dalasynda júrgendeı jankeshtilikpen jumys atqaratyn osy mal dárigerleri bolatyn.
Veterınarııa qyzmetiniń orasan zor mańyzǵa ıe bolatynynyń taǵy bir sebebi, adam aýrýlarynyń 70-80 paıyzy mal jáne odan alynǵan ónimderden beriledi. Aýrý maldardyń eti men sútinen, júni men terisinen, tikeleı qarym-qatynasta bolǵan adamdar túrli juqpaly jáne parazıtarly aýrýlarǵa ushyraıdy. О́lip te ketedi. «Aýrý – astan» deıdi qazaq. Sondyqtan qolǵa úıretilgen barlyq janýarlar men qustardyń, tipti ara men balyq ta túrli aýrýdan taza, ónimder sapaly bolǵanda ǵana adam densaýlyǵyna aıtarlyqtaı qaýip tónbeıdi. Keńestik gelmıntologııa ǵylymynyń negizin salǵan akademık K.Skrıabınniń «Medısına – adamdy, al veterınarııa – búkil adamzatty emdeıdi» deýi tegin emes. Veterınarııa qyzmetine berilgen eń joǵary baǵa osy bolsa kerek!
Elimiz táýelsizdik alǵannan keıingi alasapyran, jappaı jekeshelendirý tórt túliktiń túbine jetti. Tigerge tuıaq qaldyrmady. Mal fermalary qańyrap bos qaldy. Veterınarııa qyzmeti qurdymǵa ketti. Endi ǵana ǵoı, mal basy kóbeıip, mal dárigerleriniń tóbe kórsetip júrgeni. Jaı kórsetpeıdi, memlekettik kóliktiń tizginin ustaǵan úlken sheneýnikke uqsaıdy. Degenmen, áli de bolsa shalaǵaılyq shash-etekten. О́ıtkeni maldyń bári jekeniń qolynda. Sol jeke adam bilgenin isteıdi. Aýyrǵan malyn emdetýge qaltasyndaǵy qarajatyn qımasa, terisin sypyryp bazarǵa ótkizedi, ne arzandaý baǵamen kórshi-qolańǵa tarqatyp jiberedi. Bazarlarda veterınarlyq baqylaý men qadaǵalaý betimen ketken. Ereje qatań saqtala bermeıdi. Keshendi profılaktıkalyq is-sharalar men juqpaly, parazıtarlyq aýrýlarǵa qarsy ekpege mal basy túgel qamtylmaıdy. О́ıtkeni bireýdiń maly jaılaýda, bireýdiń maly aıdaýda, endi biriniki baılaýda turady. Bári qaǵaz júzinde qatyp tur, qatelik tappaısyz.
Myna naryq zamanynda mal dárigerlerine ókpeleý orynsyz. Obaly neshik, shaqyrtý qulaǵyna tıse shaýyp keledi. Aýyrǵan maldy kórip, bir qulash dári-dármektiń atyn qaǵazǵa túrtip, mal ıesine ustata qoıady. Ol dárilerdi medısınalyq dárihanalardan aqshasyna satyp alady. Mal dárigeri em-domdy jasap, qyzmetine birtalaı aqy suraıdy. Beresiz. Biraq maldyń aıaǵyna tik turyp ketetinine eshkim de kepildik bermeıdi. Erteń jaz shyǵa iri qaranyń jaýy – «qan keseli» qaınaıdy. Keneden keletin keselge eki maldyń biri ushyraıdy. Oı, sol kezde mal dárigerleriniń tabysy molaıyp, bir jyrǵap qalady.
Aýdanda veterınarııa salasy bireý bolǵanymen, otaýy bólek, ataýy basqa tórt mekeme tórt jaqqa tartqylap jatqanǵa uqsaıdy. Aıtalyq, aýdan ákimdiginiń veterınarııa bólimi, veterınarlyq ınspeksııa, veterınarııa qyzmeti jáne veterınarlyq zerthana mekemeleriniń attarynan at úrkedi. Bas-basyna bı bolǵan, ár mekeme óz aldyna «magnat-monstr». Bir sózben aıtqanda, qoıshydan qojaıyn kóp. Biraq solarǵa aýdan turǵyndarynyń kóńili tola ma? Jaýapkershiligi qandaı? Másele sonda ǵoı. Jekeniń maly ólse, ne amalsyz baýyzdasa eshkim de eshteńege jaýap bermeıdi. «Mal ashýy – jan ashýy» dep mal ıesi jerge bir túkiredi. Qoldan keler qaıran joq. Baıaǵydaı maldyń basyn suraıtyn zaman emes. Degenmen, adamzatqa, ekonomıkaǵa, aýyl sharýashylyǵyna zııanyn tıgizetin asa qaýipti juqpaly aýrýlardyń taralýyna jol bermeı otyrǵanymyzǵa ál-ázirshe shúkir deımiz. Bul azdyq etedi. О́ıtkeni veterınarııa qyzmetindegi kishkentaı shalaǵaılyq úlken utylysqa ushyratatynyn umytpaýymyz kerek.
Mal dárigerleriniń mártebesi jaıly mandytyp eshteme aıta almaımyz. Biraq aıtýǵa tıispiz, aıtamyz da. Adam densaýlyǵynan artyq ne bar deısiz. Sol adamdar men janýarlar áleminiń saýlyǵyn qyzǵyshtaı qorǵaıtyn mal dárigerleriniń mártebesi bárinen de bıik turýy tıis dep oılaımyz.
Mahambet SAPARMURATOV,
Bilim berý isiniń qurmetti qyzmetkeri
Ońtústik Qazaqstan oblysy,
Maqtaaral aýdany